ChristenUnie: help D66 om écht neutraal te zijn

In mijn stukje van gisteren in Trouw onderbouwde ik dat D66 haar antichristelijke imago aan zichzel...

Subsidie, het nieuwe heroïne

Laat het Metropole Orkest spelen Een Orkest dat bestaat sinds 1945. Een Orkest dat speelt met nation...

ChristenUnie trekt niet meer katholieken

Nu de officiële verkiezingsuitslag er is, kan er vergeleken worden. Ik heb daarom het verkiezingsre...

 

ChristenUnie: help D66 om écht neutraal te zijn

januari 9, 2013 in Slideshow

In mijn stukje van gisteren in Trouw onderbouwde ik dat D66 haar antichristelijke imago aan zichzelf te danken heeft. Ik heb slechts enkele woorden kunnen wijden aan de houding van de christelijke partijen. Dat wil ik nu iets uitgebreider doen. In mijn stuk schreef ik:

Christelijke partijen steken op hun beurt veel energie in hun verzet tegen deze onvermijdelijke veranderingen. Dat lijkt mij al even zinloos. Deze partijen zouden er goed aan doen om niet bij elk klein privilege dat verloren gaat, moord en brand te schreeuwen alsof Nederland is veranderd in een totalitaire dictatuur.

In plaats van verzet te bieden, zou de ChristenUnie op bepaalde punten beter met D66 kunnen samenwerken. Waar het gaat om de rechten van de weigerambtenaar heeft de partij dat al geprobeerd door een geheel andere insteek te kiezen. Arie Slob pleitte er immers voor om het burgerlijk huwelijk standaard tot een lokethandeling te reduceren. Iedereen die daar vervolgens een ceremonie bij wil, moet dat zelf maar regelen: hetzij op het stadhuis, hetzij bij een kerk of elders. Dan bestaan er geen weigerambtenaren meer. D66 hapte niet toe, wat te betreuren viel.

Bij de gratie Gods

Als het gaat om het onderschrift ‘bij de gratie Gods’ dat onder wetten staat, heeft D66 gewoon een legitiem punt. Een dergelijke religieuze formulering onder een wet, past niet bij de grotendeels seculiere maatschappij die Nederland is. Hoezeer ik als ChristenUnie-lid die seculariteit ook betreur: ik wil niet blijven vasthouden aan restjes uit een christelijk verleden, die geen draagvlak meer hebben. Het schrappen van deze formulering kan door de ChristenUnie best gesteund worden. Het maakt ons land geen haartje meer of minder christelijk.

Godslastering

Dat geldt evenzo voor het wetsartikel dat godslastering verbiedt. Schrappen die hap. Het is in de jaren dertig ingevoerd in reactie op rabiaat atheïstische communistische uitingen. Dat alleen al geeft aan dat het wetsartikel tijd- en contextgebonden is. Voor die tijd hadden we het niet nodig en sinds het ezelsproces rondom Gerard Reve is dit wetsartikel feitelijk betekenisloos. Ook dit kan de ChristenUnie dus steunen.

Koopzondagen

In haar verzet tegen koopzondagen zijn christenen dubbelhartig. Waar de SP een helder standpunt heeft (tegen!) en D66 ook (voor!), willen christenen koopzondagen nog wel eens tolereren zolang de winkels tijdens de kerkdiensten (zondagochtend) maar dicht zijn. Veel te pragmatisch. En onverstandig: vroeg of laat beseffen mensen dat katholieke kerken hun doordeweekse Missen prima kunnen vieren als de winkels open zijn, dus waarom op zondag niet? Hier kan beter de zijde van de SP gekozen worden. Tegen de 24-uurseconomie, voor een centraal rustmoment. Om de hardwerkende mens te beschermen tegen het kapitalistische gejakker.

Enkele-feitconstructie

Het bijzonder onderwijs verdient bescherming. Maar de huidige situatie zorgt er dankzij de enkele-feitconstructie voor dat orthodox-christelijke scholen zich in de meest hypocriete bochten moeten wringen om leraren te mogen weigeren die niet stroken met hun identiteit. Is dat wenselijk? Nee! Bovendien antireclame voor het christelijk onderwijs. Afschaffen van de enkele-feitconstructie is niet goed voor die scholen, maar wel wenselijk in een seculier land waarin christenen maar beter zo snel mogelijk kunnen wennen aan hun minderheidsstatus. Hoe langer je succesvol een uitzonderingspositie kunt blijven claimen, hoe minder stimulans er zal zijn om te erkennen dat Nederland missiegebied is, waarin christenen creatief moeten zijn en ondernemend, in plaats van te blijven haken in het claimen van oude rechten. We leven als christenen domweg nog op te grote voet. De realiteit is keihard, pijnlijk, en pas als we dat accepteren en daar doorheen gaan, zal herstel voor de kerk mogelijk worden.

Leerlingenvervoer

Hetzelfde geldt voor leerlingenvervoer: dat is er voor kinderen die dankzij een handicap naar een speciale school moeten. Maar het wordt momenteel ook gebruikt om christelijke kinderen te vervoeren naar christelijke scholen. Vreemd, lijkt mij. Het feit dat er niet meer, zoals vroeger, voor christenen acceptabele scholen op kleine afstand van hun huis liggen, hangt samen met de marginalisering van het christendom. Op dit moment betaalt de belastingbetaler dus via het leerlingenvervoer compensatie voor de secularisering. Daar is het niet voor bedoeld. Hier geldt, zoals ook trouwens voor een groot deel van de christelijke organisaties in de civil society: heel veel dingen worden overeind gehouden dankzij overheidsgeld. Zonder dat subsidie-infuus zouden veel christelijke organisaties verdwijnen, domweg omdat er te weinig christenen zijn die er nog in willen en kunnen investeren. Een halve eeuw geleden verzetten christenen zich nog tegen de uitdijende overheid. Dat was ‘dirigisme’ en socialisme (dus fout). Tegenwoordig zijn christenen aan die overheidsgelden verslaafd, ze kunnen niet meer zonder. Dodelijk voor de kerk in ons land. Dus hup: de stekker eruit, zodat we vanaf de grond weer kunnen opbouwen. Dat is de enige weg naar herstel.

Kerken en de GBA

Tot slot de toegang die zeven kerkgenootschappen via de SILA (Stichting Interkerkelijke Ledenadministratie) hebben tot de Gemeentelijke Basisadministratie. Strikt genomen is dit een schending van de scheiding tussen kerk en staat. D66 wil van de koppeling SILA-GBA af, omdat de privacy van mensen beschermd moet worden. Uit onderzoek van Trouw bleek echter dat allerhande organisaties toegang kunnen krijgen tot de GBA. Waarom maakt D66 hier geen punt van? Ze meet met twee maten. Tegelijkertijd is zowel het privacy-argument als dat van de scheiding tussen kerk en staat best zinnig.

Hier kan de ChristenUnie D66 helpen om écht neutraal te zijn. De ChristenUnie kan bijvoorbeeld, in plaats van de hakken in het zand te zetten, ook dit voorstel amenderen om ervoor te zorgen dat de GBA echt alleen open gaat voor een heel select aantal organisaties. We hebben in dit land bel-me-nietregisters, we proberen onze privésfeer af te schermen van organisaties en individuen die via steeds slimmere methoden proberen ons te benaderen. (Terzijde, maar wel ter relativering: vergeleken bij moderne callcenters en dergelijke, zijn de methoden van de katholieke kerk zeer primitief en ineffectief.) D66 wil dit aanpakken, maar dan alleen door de kerken te dwarsbomen. Belachelijk vooringenomen natuurlijk. Maar in essentie is dit idee om de privacy te beschermen zo gek nog niet. De ChristenUnie kan verrassen én constructief bijdragen, door dit voorstel te amenderen zodat het veel breder toegepast gaat worden.

Tot zover mijn proefballonnetjes. Schieten maar!

3 Reacties »

Subsidie, het nieuwe heroïne

december 17, 2012 in Actualiteit politiek, Slideshow

Laat het Metropole Orkest spelen

Een Orkest dat bestaat sinds 1945.

Een Orkest dat speelt met nationale en internationale topartiesten als Bono, Al Jarreau, Elvis Costello en Trijntje Oosterhuis.

Een Orkest dat wereldwijd geroemd wordt als beste pop- en jazzorkest.

Een Orkest dat twee weken geleden zijn 13e en 14e Grammy nominatie kreeg.

Een Orkest dat een Oscar won.

Een Orkest waar Nederland trots op mag zijn.

Dat stelt een petitie die momenteel op internet te vinden is. Wie het primaat legt bij de samenleving verwacht dat de volgende regel zal zijn: Zo’n orkest moet in staat zijn om met een commerciële houding de eigen broek op te houden. Uiteraard is in Nederland Subsidieland de mentaliteit een andere. De petitie gaat als volgt verder:

Zo’n Orkest werd afgelopen maandag door de politiek in één klap om zeep geholpen.

Geen subsidie meer.

Dat kan niet.

Dat mag niet.

Tsja….

1 Reactie »

ChristenUnie trekt niet meer katholieken

september 18, 2012 in Actualiteit politiek, ChristenUnie, Katholicisme, Katholieken & ChristenUnie, Slideshow

Nu de officiële verkiezingsuitslag er is, kan er vergeleken worden. Ik heb daarom het verkiezingsresultaat van de ChristenUnie in 2006, 2010 en 2012 naast elkaar gelegd. Ik heb daarbij gekeken naar twee dingen: hoe deden de katholieke kandidaten het en hoe deed de partij het in ‘katholieke’ gebieden?

Opzet van dit onderzoekje

Eerst wat context! In 2006 scoorde de ChristenUnie, zonder katholieken op de lijst, een recordaantal van zes zetels. In 2010 had de ChristenUnie twee katholieke kandidaten (Pascal Frissen op 30 en Harry Philipsen op 42) en viel terug naar vijf zetels. In 2012 volgde weer een licht stemmenverlies, maar bleven de vijf zetels behouden – en waren er met Arnout van Kempen (15), Remco van Mulligen (27) en Janny Joosten (30) drie katholieke kandidaten.

Onder katholieke gebieden versta ik vooral Brabant en Limburg, en ik heb ook Nijmegen meegenomen. Dit gebied bestaat uit vier kieskringen. Ik ben uitgegaan van de uitslagen zoals die op de website van de Kiesraad staan (zie: 2006, 2010 en 2012). Ik weet dat kleine delen van Brabant (kieskring Tilburg) protestants zijn en dat ook delen van kieskring Nijmegen protestants zijn. Ik weet ook dat je in Holland en Twente relevante groepen katholieken hebt. Maar deze groepen kan je via de uitslag die de Kiesraad publiceert niet isoleren. Mijn analyse heeft daardoor zijn beperkingen.

Het ideaal zou, althans voor de katholieken in de ChristenUnie, zijn dat je in de vier katholieke districten een toename van de aanhang ziet. De partij is sinds 2006 steeds opener geworden richting katholieken. Vooral in 2010 was de campagne er ook enigszins op gericht om deze groep als nieuw electoraat ‘aan te boren’. Het is interessant te checken of dit ook heeft geleid tot een groter aandeel van katholieken in het totale aantal stemmen dat de ChristenUnie heeft gekregen.

De ChristenUnie in katholiekenland

Hier volgen de absolute aantallen stemmen van de ChristenUnie, en in de genoemde vier districten (met als kanttekening, dat lang niet al deze stemmen van katholieken komen, want ook in deze gebieden wonen natuurlijk nog wel een paar protestanten):

De afname in absolute zin is niet vreemd: het totaal aantal stemmen op de ChristenUnie nam immers ook af. Dat heeft oorzaken die niets te maken hebben met katholieken. Interessant is daarom, om te kijken hoe het aantal stemmen in deze vier kiesdistricten zich procentueel ontwikkelt, ten opzichte van het totaal aantal op de ChristenUnie uitgebrachte stemmen.

Dit geeft dus aan hoe groot het aandeel van deze stemmen was. Dat de percentages niet hoog zijn, mag geen verbazing wekken. De achterban van de ChristenUnie is voor het overgrote deel hervormd, gereformeerd of evangelisch. Wat opvalt is dat het aandeel van de katholieke kieskringen in het totale electoraat van de ChristenUnie niet toeneemt maar afneemt.

In 2006 was nog 9,6 procent van het totaal op de ChristenUnie uitgebrachte stemmen, uitgebracht in de ‘katholieke’ gebieden. In 2012 was dit gedaald tot 7,1 procent. In die tijdspanne van zes jaar keerden ongeveer honderdduizend mensen de ChristenUnie de rug toe. Onder hen waren, uitgaande van de genoemde percentages, wellicht onevenredig veel katholieken.

Katholiekenland in de ChristenUnie

Hoe deden katholieken het in de ChristenUnie? Hebben zij noemenswaardige hoeveelheden stemmen weten binnen te slepen? Ook hier kunnen weer tabellen voor getoond worden:

En als percentage van de totale CU-uitslag:

In absolute zin is hier dus een positieve trend zichtbaar. Dat komt vooral ten uiting in het aantal stemmen dat Arnout van Kempen heeft gekregen. Hij stond dan ook hoger op de lijst. Maar ook hier is de winst verwaarloosbaar: scoorden de katholieke kandidaten in 2010 een krappe 0,1 procent per persoon, in 2012 was dat gemiddeld nog steeds minder dan 0,1 procent per persoon. Niet om over naar huis te schrijven dus.

Wie scoorde waar goed, en waar scoorde wie goed?

In 2006 waren er geen katholieke kandidaten. De stemmen in de ‘katholieke’ kieskringen werden, de top van de lijst buiten beschouwing latend, binnengesleept door kandidaten als Martine Vonk, Rogier Havelaar en Leon Meijer.

In 2010 had Pascal Frissen een duidelijke basis in Limburg: 232 van zijn 299 stemmen kwamen daar vandaan. Ook Harry Philipsen had zijn electorale basis in Limburg. Behalve Ko Jansen (meer dan 100 stemmen in district Den Bosch) zijn er weinig ‘stemmentrekkers’ in het zuiden.

In 2012 waren de katholieke kandidaten minder in één provincie geconcentreerd. Janny Joosten scoorde veruit het beste in het katholieke Twente. Arnout van Kempen scoorde goed in Den Bosch en Tilburg, en apart genoeg ook in kieskring Leiden. Wellicht komt dat doordat hij hier aan een goed bezocht debat deelnam. Ikzelf had mijn stemmen verspreid over heel het land, met een lichte nadruk op Limburg, Utrecht en Groningen. Niet gek aangezien ik in Amersfoort woon en in Groningen heb gestudeerd. Mijn gok is dat de mensen die op mij hebben gestemd in ongeveer gelijke mate protestants en katholiek waren. De stemmen uit Limburg en Brabant zijn wellicht te danken aan de aandacht die Katholiek Nieuwsblad had voor mijn kandidatuur.

Wat moeten we hiermee?

Voor het geringe succes en de indicaties dat katholieken misschien juist wel wegstromen bij de ChristenUnie, kan ik een paar verklaringen bedenken:

  • De succesvolle campagne van de SGP in 2012. Een groot deel van de katholieken die mogelijk het CDA willen inruilen voor een andere christelijke partij, voelt zich juist aangetrokken tot de principiële punten, dus de orthodox-christelijke ethiek die je bij de ChristenUnie en de SGP vindt. Bij die laatste partij kwam juist de conservatieve ethiek in de campagne veel beter uit de verf, waar de ChristenUnie juist de indruk wekte ergens in het vage midden tussen CDA en SGP te zitten. Het SGP-profiel was in deze campagne glashelder.
  • De intern gerichte campagne van de ChristenUnie in 2012. De partij creëerde een soort evangelische EO-sfeer, gericht op de eigen achterban. In grote tv-debatten stelde de partij zich vooral ‘gouvernementeel’ op – als mogelijk bindende factor in een coalitie. Dat is handig richting de leiders van andere partijen, maar de ChristenUnie verzuimde om tijdens deze spaarzame tv-momenten duidelijk te maken waarom zij ook voor mensen buiten de eigen kring een aantrekkelijke optie kan zijn. Het stemmenverlies verraste mij dan ook niet: met een campagne als deze, houd je vooral je vaste achterban over. De rest, inclusief katholieken, voelt zich niet thuis bij een evangelische sfeer.
  • De nog altijd lage plek van katholieken op de lijst. Een katholiek op plek 30 (Frissen in 2010) spreekt niet tot de verbeelding. Met bijna 300 stemmen deed hij het zelfs relatief goed. De praktijk wijst uit dat een katholiek op plek 15 (Van Kempen in 2012) geen extra aantrekkingskracht uitoefent. De volgende keer zal de ChristenUnie een katholiek verkiesbaar moeten zetten, zodat hij of zij zeer actief meedoet in de campagne. Bijvoorbeeld op plek 6 op de lijst. Dan kan die kandidaat een voorkeurscampagne voeren om zichzelf als zesde CU-er in de Kamer te krijgen. In 2012 is actief nagedacht over een ‘subcampagne’ gericht op de drie katholieke kandidaten. Maar gezien hun lage plekken op de lijst, was er geen kans om dit op een geloofwaardige manier te doen. En, hand in eigen boezem: met een proefschrift dat deze zomer af moest, plus het nieuwe vaderschap, had ik er ook domweg geen tijd voor. Maar al had ik die tijd gehad: als nummer 27 van de ChristenUnie voor jezelf campagne voeren is kansloos.
  • Het succes van de ChristenUnie in 2006. In geen enkel ander jaar wist de partij zó veel mensen van buiten de vaste achterban aan te spreken. In 2006 kwam de partij ook voor het eerst écht in beeld als optie voor katholieken. Kortom, als de cijfers van 2003 ook bij dit onderzoek waren betrokken, zou waarschijnlijk gebleken zijn dat de ChristenUnie het in 2006, ten opzichte van drie jaar eerder, juist in de vier ‘katholieke’ districten erg goed heeft gedaan. Ook procentueel.
  • De stroperigheid van het proces. Zowel het CDA als de ChristenUnie lijken nog onvoldoende te beseffen dat het vijf voor twaalf is voor de christendemocratie. (De SGP als onderdeel van ‘s lands laatste zuil en getuigenispartij bekleedt een aparte positie.) Er worden trouwens wel stappen gezet. De ChristenUnie is in de laatste zes jaar veel opener geworden richting het katholicisme. Bezig gegaan met de sociale leer van de Kerk en met katholieke denkers. Er kwam een werkgroep voor katholieken. Katholieken kwamen hoger op de lijst. Maar uiteindelijk gaat het allemaal toch Heel Erg Traag. Zoals heel christelijk Nederland en vooral ook de katholieke kerkprovincie absoluut niet adequaat reageert op de deplorabele situatie in onze failliete en vergrijsde parochies – zo reageert ook de ChristenUnie langzaam, en is behoudzucht het dominante sentiment. Voor veel katholieken die in 2006 in de ChristenUnie een alternatief voor het CDA zagen, gaat dit vermoedelijk te langzaam en dus zijn zij weer afgehaakt.

Hier kunnen ongetwijfeld nog talloze verklaringen aan toegevoegd worden. En sommigen zullen enkele van de bovenstaande verklaringen willen wegstrepen. Feit is dat er, ondanks de treurige statistieken, positieve trends zijn die niet in tabellen te vangen zijn. De ChristenUnie wordt oecumenischer. Katholieken komen hoger op de lijst en worden serieus genomen. Dat is mooi en hopelijk gaat het bij toekomstige verkiezingen ook eens vrucht afwerpen.

Zover is het nog niet. De christendemocratie is er beroerd aan toe. De crisis zal nog wat groter moeten worden om iedereen te doordringen van de noodzaak om te veranderen. De sociale leer wijst een derde weg tussen de twee grote blokken (sociaaldemocratie en liberalisme) die zich nu ontwikkelen. Bij mij overheerst niet blijdschap voor het lijfsbehoud van de ChristenUnie, maar verslagenheid vanwege de naderende ondergang van de christelijke politiek tussen het geweld van de staat en de markt. Ik hou er niet van om mezelf vromer voor te doen dan ik ben, maar volgens mij is het een goed idee om ons te wenden tot bijvoorbeeld de heilige Thomas More om voorspraak voor de politici in Nederland en in het bijzonder de christenen onder hen. Juist als het er even niet al te best uitziet, is dat een goede optie.

4 Reacties »

ChristenUnie: verantwoorde financiën én sociaal beleid

september 8, 2012 in Actualiteit politiek, ChristenUnie, Kabinet-Rutte, Slideshow

Gisteren was ik in Loon op Zand in debat met onder andere iemand van de SP, die zei “het is logisch, deze verkiezingen gaan om een keuze tussen liberaal en sociaal”. Onzin! Het kan niet vaak genoeg gezegd worden: de oplossing voor deze crisis ligt in het midden. En de enige partij die je daar vindt is de ChristenUnie. Als wij van de kiezer genoeg zetels krijgen, kunnen we een cruciale rol spelen om de economische crisis aan te pakken.

Verantwoord de crisis aanpakken begint bij: je financiën op orde krijgen. De discussie gaat in de politiek over hoe groot ons begrotingstekort mag zijn: 3 procent of meer? Dat je in een van de rijkste landen ter wereld debatteert over de vraag, hoe veel éxtra schuld de staat mag maken, is eigenlijk te bizar voor woorden. Binnen enkele jaren moeten we de begroting op orde hebben zodat we daarna eindelijk onze schuld kunnen gaan aflossen! En dat doen we voor de volgende generaties, die al genoeg lasten krijgen die op hen drukken, daar hoeft echt niet ook nog wat extra staatsschuld bij.

Schulden aflossen is voor ons een kernpunt waarin we consequent zijn, niet alleen als het over de staatsschuld gaat. Nederlanders hebben relatief de hoogste hypotheekschuld ter wereld en dat maakt onze woningmarkt instabiel. Daarom willen we geen aflossingsvrije hypotheken meer en alleen nog hypotheekrenteaftrek voor de minder dure huizen en voor mensen die ook aflossen. Daarom willen we studenten niet opzadelen met een leenstelsel, dat hen opzadelt met minstens tienduizenden euro’s studieschuld. Dat werpt bovendien een drempel op om te gaan studeren: studenten die opgevoed zijn met het idee dat je een euro pas kunt uitgeven als je hem hebt verdient, durven die schuld misschien niet aan. Je straft met dit systeem dus juist die mensen die zich verantwoordelijk gedragen. Onbegrijpelijk dat VVD, D66, PvdA en GroenLinks toch naar zo’n leenstelsel toe willen.

De ChristenUnie wil er zijn voor diegenen die dat echt nodig hebben. Mensen die werkloos worden hebben recht op een uitkering, die gaat ook niet omlaag, maar er staat wel tegenover dat je de plicht hebt zo snel mogelijk een nieuwe baan te vinden en om werk dat je wordt aangeboden ook aan te nemen. We maken daarop een uitzondering voor alleenstaande ouders van kinderen onder de vijf jaar. Maar je kunt wel leuk streng zijn en ook nog eens de pensioenleeftijd verhogen: dat heeft weinig effect, als je niet óók zorgt dat 55-plussers makkelijker weer een nieuwe baan vinden. Ook daarin gaan wij dus investeren.

En rechts?

De ChristenUnie staat dus voor verantwoordelijke overheidsfinanciën, minder schulden en een vangnet voor wie dat echt nodig heeft. Dat wil het CDA en dat wil de VVD toch (deels) ook? Klopt! De ChristenUnie onderscheidt zich op een aantal punten echter van die rechtse partijen.

Ten eerste hebben wij het lef om de woningmarkt te hervormen. Niet alleen de huurmarkt op gang krijgen, maar ook zorgen dat jonge starters weer in staat zijn om een huis te kopen. We willen het makkelijker maken voor familie om belastingvrije schenkingen te doen aan starters, zodat die een hypotheek kunnen afsluiten. En we willen de hypotheekrenteaftrek hervormen tot waar die oorspronkelijk voor bedoel was: woningbezit stimuleren, en dan vooral voor de lage en middeninkomens. Dus boven de 5 ton heb je geen recht meer op hypotheekrenteaftrek (geen villasubsidie!) en starters hoeven geen overdrachtsbelasting te betalen. Onder andere de Vereniging Eigen Huis is positief over onze hervormingsplannen, terwijl zij constateren dat CDA en VVD de zaken te veel bij het oude laten.

Daarnaast vindt de ChristenUnie duurzaamheid en ontwikkelingssamenwerking erg belangrijk. Geen dingen die je maar even op een laag pitje moet zetten omdat het crisis is. Zowel VVD als CDA willen de ontwikkelingssamenwerking afschaffen of verminderen. Wij willen de rekening van de crisis niet doorschuiven. Niet naar de volgende generaties, maar ook niet naar Afrika.

De ChristenUnie sluit écht niemand uit

D66 en het CDA willen links niet aan een meerderheid helpen. De SP en de PvdA willen rechts niet aan een meerderheid helpen. De ChristenUnie is de enige echte middenpartij: wij sluiten niemand uit. Wij vinden zowel liberalisme als socialisme een heilloze weg. Het ophemelen van de vrije markt zoals rechts doet heeft zijn nadelen (zie de economische crisis!). Maar de staat als oplossing voor al onze problemen is ook onzin, dat neemt te veel prikkels weg voor mensen om zelf initiatief te nemen.

Vooral het CDA stelt mij teleur. Die partij profileert zich als radicale midden, maar is in feite rechts. Ze willen links niet aan een meerderheid helpen, maar in de afgelopen twee jaar hielpen ze wel rechts (VVD en PVV) aan een meerderheid. De keuzes die het CDA maakt zijn de keuzes van een rechtse partij. Daarmee hebben ze definitief afscheid genomen van het principe van Dries van Agt (“we maken geen buigingen naar links, en geen buigingen naar rechts”), een van mijn politieke helden.

De ChristenUnie is in feite wat het CDA zou moeten zijn: een partij geworteld in het christelijke denken, die de maatschappij centraal stelt en niet de overheid of de vrije markt. Die zich niet bij voorbaat uitlevert aan rechtse of linkse machtsblokken, maar bewust een eigen koers vaart. Die het belang ziet van eigen verantwoordelijkheid, maar ook van de verzorgingsstaat als vangnet. En daarmee dé partij die alle kemphanen na 12 september kan verbinden.

Geen reacties »

Protestantisme = links? Over een mythe, en de ChristenUnie

september 1, 2012 in Actualiteit politiek, ChristenUnie, Geschiedenis politiek, Katholicisme, Katholieken & ChristenUnie, Protestantisme, Slideshow

Stelt het protestantse politieke denken niet een veel te groot vertrouwen in de overheid? Dat is een vraag die regelmatig terugkomt, die bijvoorbeeld onlangs nog gesteld werd door katholieke politici als Caroline Tax en Hans van den Heuvel. Zijn katholieken in dit opzicht per definitie ‘rechtser’ dan protestanten? Het antwoord op die vraag is: nee! Ik zal dat onderbouwen aan de hand van voorbeelden uit heden en verleden.

Dienares van God

Maar laten we beginnen bij de reden waarom sommige katholieke politici denken dat het protestantisme meer ruimte biedt voor een bemoeizuchtige overheid. De argumentatie luidt: protestanten zien de overheid als ‘dienares van God’, en een overheid die meent uit naam van God te handelen, kent zich vanzelf een breed mandaat toe.

Tot zover een heldere redenatie. Eén probleem: er klopt niets van.

Als protestanten zeggen dat de overheid dienares van God is, bedoelen ze dat de Staat, net als de Kerk, zijn gezag ontleent aan God. Die manier van redeneren vind je inderdaad niet terug in de katholieke traditie. Hiermee is echter nog niets gezegd over hoe groot de invloed van de overheid moet zijn. Het is weinig anders dan het idee, dat God een bepaalde orde in zijn Schepping heeft gelegd.

Tegenwoordig bedoelen protestanten met de overheid als ‘dienares van God’ vooral dat de overheid niet neutraal kan zijn. Wetgeving en het handelen van de overheid gaan altijd uit van een bepaalde moraal. Tegenwoordig is die moraal seculier, maar daarmee nog niet neutraal. Een partij als de ChristenUnie is nadrukkelijk géén voorstander van een bemoeizuchtige overheid. Zij stelt, net als het CDA, tegenover het secularisme, dat zichzelf neutraal waant, haar confessionele politieke moraal.

Verzorgingsstaat

Wie kennis heeft van de geschiedenis van de christelijke politiek, weet dat protestanten en katholieken elkaar wederzijds verwijten voorstander te zijn van een bemoeizuchtige overheid.

Van katholieke zijde klonk dit bezwaar bijvoorbeeld in de jaren zeventig, tegen de koers van de protestantse Antirevolutionaire Partij (ARP). Deze ARP is in 1980 opgegaan in het CDA, maar kende vooral in de laatste jaren van haar bestaan een sterke progressieve vleugel. Die wilde van deze partij een ‘radicaal evangelische volkspartij’ maken, een soort protestantse PvdA. En was inderdaad voorstander van grotere overheidsbemoeienis.

Van protestantse zijde klonk in de jaren vijftig en zestig een soortgelijk bezwaar, maar dan gericht tegen de Katholieke Volkspartij (KVP – eveneens opgegaan in het CDA). De KVP was in deze periode samen met de PvdA bezig met de invoering van de verzorgingsstaat. Destijds verzette vooral de (toen nog rechtse!) ARP zich hier fel tegen. De KVP en de PvdA ondermijnden met de invoering van sociale wetten de positie van de kerk, zo was het bezwaar. De overheid moest haar plaats kennen: zorg voor de armen en zieken was niet haar taak, aldus de ARP.

Subsidiariteit… in eigen kring

In het protestantse politieke denken is deze kritiek op het katholicisme ook onderbouwd. Zij richtten hun pijlen op het hiërarchische element in het katholieke denken: de landelijke overheid is de baas en zij ‘delegeert’ bevoegdheden naar provincies, gemeenten en maatschappelijke verbanden. Dit hiërarchische denken was volgens onder andere de ARP een garantie voor een tirannieke landelijke overheid.

Feitelijk was het echter andersom. Het katholieke principe van subsidiariteit houdt, heel kort gezegd, in dat verantwoordelijkheden altijd zo dicht mogelijk bij de mensen zelf moeten liggen. Kortom: als een gemeentelijke overheid, vereniging of groep iets prima zelf kan regelen, dan moet de landelijke overheid of de EU zich daar niet mee gaan bemoeien. Zo bekeken ligt subsidiariteit heel dicht bij het protestantse ‘soevereiniteit in eigen kring’, want ook daarin wordt benadrukt dat de staat zich niet moet bemoeien met dingen die de kerk, vereniging of familie zelf kan regelen.

Links of rechts?

Laten we tot slot nog kijken naar de drie christelijke partijen. Het CDA kiest voor een beperkte rol voor de overheid en wil zo veel mogelijk verantwoordelijkheden bij het maatschappelijk middenveld leggen. De partij erkent ook dat dit denken zowel in de katholieke sociale leer, als in de protestantse visies terug te vinden is. Het CDA van de laatste tien jaar ziet in de VVD een ‘natuurlijke’ coalitiepartner, juist omdat ook die partij voorstander is van een kleine overheid. De architecten van deze ‘rechtse’ ideologische koers zijn vooral protestants. Denk bijvoorbeeld aan Jan Peter Balkenende en Ab Klink, beide komende uit de ARP-traditie. Alleen al hierom is het merkwaardig dat enkele katholieke CDA-ers het protestantisme ‘verwijten’ voor een grote overheid te zijn.

Een andere christelijke partij die rechts van het politieke midden zit, is de SGP. Veel protestantser dan die partij – die nog immer bijvoorbeeld tot doel heeft het katholicisme te bestrijden – kan je ze in ons land niet krijgen. De partij van Kees van der Staaij maakt er geen geheim van tegenstander te zijn van overheidsbemoeienis.

Tot slot is er de ChristenUnie, tot voor kort de enige christelijke partij die links van het midden zat. ‘Christelijk sociaal’ is haar motto. Dat klinkt echter linkser dan het is: volgens politicoloog André Krouwel komt ook de ChristenUnie met haar huidige verkiezingsprogramma rechts van het centrum uit. De partij was lange tijd voorstander van een iets invloedrijkere overheid, maar ligt inmiddels weer dicht bij het CDA.

Als er iets is wat bovenstaande overwegingen laten zien, dan is het wel dat zowel het katholieke als het protestantse denken voor meerdere interpretaties vatbaar is. Opvallend is dat de christelijke politiek meestal claimt het ‘radicale midden’ te zijn, een genuanceerde en realistische weg tussen VVD en PvdA. In de praktijk waren protestantse en katholieke politici meestal geen voorstanders van een grote overheid. Niet voor niets zoeken de meeste christenen die wél vinden dat de overheid een grote rol moet spelen, al vele jaren hun heil bij de PvdA, de SP of GroenLinks!

De overheidsvisies waarmee het CDA, de ChristenUnie en de SGP momenteel de verkiezingen ingaan, ontlopen elkaar nauwelijks. Vooral die eerste twee zijn het praktisch eens in hun denken over de rol van de overheid. ChristenUnie en CDA stellen beide de maatschappij voorop. Mensen moeten weer de kans krijgen zelf het heft in handen te nemen in hun leven. We zitten momenteel met een ontspoorde staat, die veel te veel dingen wil regelen voor ons. En we zitten met een ontspoorde vrije markt, die mensen te vaak mogelijkheden ontneemt om er zelf het beste van te maken. Of je nu katholiek bent of protestant, bij het CDA zit of bij de ChristenUnie: de maatschappij staat in het christelijke politieke denken centraal. Niet de overheid, niet de vrije markt. Het zou goed zijn dat te erkennen, in plaats van verschillen te suggereren die er helemaal niet zijn.

2 Reacties »

Over Bodar, een diaken en de ChristenUnie

augustus 22, 2012 in Actualiteit politiek, ChristenUnie, Katholieken & ChristenUnie, Slideshow

Gisteren nam Antoine Bodar het eerste exemplaar van de bundel Volgers in ontvangst. In deze bundel, samengesteld door het wetenschappelijk instituut van de ChristenUnie, leggen zestien personen uit welke christelijke ‘held’ hen het meest heeft geïnspireerd. Vier van de zestien helden waren katholiek (Augustinus, Thomas van Aquino, G.K. Chesterton en Charles Taylor). De inhoud van deze bundel illustreert dus goed de nieuwe weg die de ChristenUnie ingeslagen is, een weg richting ‘orthodoxe oecumene’ van katholiek en protestant.

Bodar kon het uiteraard niet laten om, met de voor hem zo kenmerkende beminnelijke glimlach, even te wijzen op een klein pijnpunt: de aanwezigheid van de Drie Formulieren van Enigheid in de grondslag van de ChristenUnie. Daarin wordt de Mis een ‘vervloekte afgoderij’ genoemd. Hij noemde een diaken, die aan zijn bisschop toestemming had gevraagd om actief te zijn voor de ChristenUnie, en die bisschop had geantwoord dat het hem vrij stond hierin zijn geweten te laten spreken.

Nu heeft de ChristenUnie toevallig een diaken op haar kandidatenlijst staan, op plek 15: Arnout van Kempen. In een interview met Radio Maria, dat vanavond is uitgezonden, legt hij uit waarom hij ondanks deze grondslag toch lid is geworden van de ChristenUnie. Het interview is zeer de moeite waard om te beluisteren, vandaar dat ik het hier publiceer:

Flash required

 

Wat is het punt met die formulieren? De grondslag van de ChristenUnie noemt deze formulieren als volgt: ‘[De ChristenUnie] fundeert haar politieke overtuiging op de Bijbel, het geïnspireerde en gezaghebbende Woord van God, die door de Drie Formulieren van Eenheid wordt nagesproken en die ook voor het staatkundig leven wijsheid bevat.’ Kortom, de wijsheid voor het staatkundige leven, die komt uit de bijbel (‘bevat’ is immers enkelvoud). Maar ook de bewering dat de Drie Formulieren de bijbel ‘naspreken’, is voor een katholiek uiteraard nonsens.

Overigens ook voor veel protestantse ChristenUnie-ers staan er in de Drie Formulieren veel zaken die niet meer worden geloofd. Drie voorbeelden:

  • De reformatorische visie op de doop, die overigens voor een groot deel gelijk is aan de katholieke visie, wordt door evangelische christenen niet gedeeld. Zij dopen pas op volwassen leeftijd, vaak na een bewuste bekeringservaring. Ze hebben dus een heel ander beeld van de doop dan katholieken, gereformeerden en hervormden. Evangelischen vormen inmiddels een aanzienlijk deel van de achterban, maar de ‘volwassendoop’, als kernpunt van hun geloof, wordt in de Drie Formulieren net zo zwaar veroordeeld als de H. Mis.
  • De (dubbele) uitverkiezingsleer: het idee dat God al tevoren bepaalde mensen heeft uitverkoren voor de hemel, en dus anderen naar de hel zal sturen. Katholieken en evangelischen delen deze visie niet. Maar inmiddels durf ik de stelling wel aan dat ook een substantieel deel van de hervormde en gereformeerde CU-ers dit niet meer gelooft.
  • De al genoemde passage over de H. Mis als ‘vervloekte afgoderij’ – die, saillant detail, overigens pas in latere edities van deze belijdenissen is toegevoegd, als reactie op de vervloeking die de Kerk uitsprak in het Concilie van Trente. Natuurlijk is het zo dat veel protestanten nog altijd niets zien in de Mis. Daarom zijn ze protestant. Maar ook in orthodoxere kringen wordt deze wel heel erg felle afkeuring (‘vervloekte afgoderij’) niet meer gedeeld. Ouderlingen in diverse gereformeerde kerken moeten vaak hun handtekening zetten onder de Drie Formulieren. Ik hoor echter regelmatig van gevallen, waarin ouderlingen dit doen met de expliciete vermelding dat ze niet instemmen met de felle veroordeling van de H. Mis.

Wat is dus het punt: de ChristenUnie bouwt op deze belijdenissen voor wat betreft haar politieke traditie. Kerkelijke twistpunten, daar laat de partij zich niet over uit. Ze wil geen ‘kerkje spelen’. En terecht natuurlijk.

De vervolgvraag laat zich raden en Bodar liet dat dan ook niet na: ‘maar als jullie zo veel passages uit die Formulieren niet meer steunen, waarom neem je ze dan op in je grondslag?’ Hier past slechts een welgemeend ‘touché’. Zoals ook Van Kempen in het interview zegt: het is niet ondenkbaar dat deze Formulieren ooit uit de grondslag zullen verdwijnen. Ik zou dat aanmoedigen, maar geef met mijn lidmaatschap van de ChristenUnie tevens aan dat dit voor mij toch echt bijzaak is. Wederom in de woorden van Van Kempen: ‘je hebt teksten, en je hebt interpretatie van teksten. En juist als katholiek moet ik zeggen, ik heb niet zo veel met alleen letterlijk teksten lezen en dat is het dan. Dat is eigenlijk een heel protestantse gedachte.’

Ik denk dat dit mijn afweging perfect verwoord. Ik kijk verder dan de letter: wat is de geest van deze partij? Hoe werkt men deze grondslag uit? Komt daarin antipapisme naar voren? (Nee!) Kan ik daarin de sociale leer van de Kerk herkennen? (Ja!) Geen enkele partij is ideaal. Uit het bovenstaande blijkt dat ook de ChristenUnie niet ideaal is. Maar wel een partij waar ik me volledig voor wil inzetten.

2 Reacties »

Waarom ik iets minder vaak blog

augustus 1, 2012 in Slideshow, Verstrooiing

Sinds 11 juli zijn Emmy en ik ineens ouders. En wel van een jongetje dat de naam Thomas Daan draagt. Thomas, omdat we dat een mooie naam vinden natuurlijk, maar ook omdat zijn geboorte verwacht werd op 3 juli, de naamdag van de apostel Thomas. Onlangs kaapte een stel atheïsten deze apostel nog, om hem neer te zetten als de sceptische rationalist. Ik heb, mild uitgedrukt, een ander beeld van Thomas. Daan, zijn roepnaam, niet zozeer omdat ook zijn grootvader zo heet, maar omdat we dit een mooie naam vinden. Uiteraard hebben we het eerste boekje over Daniël in de leeuwenkuil inmiddels al gekregen.

Het leven met Daan is mooi. Maar voelt ergens ook alsof ik aan een streng kloosterritme onderworpen ben: mijn arbeid wordt onderbroken, elke drie à vier uur, door een externe factor die beslist enige aandacht eist. Soms een kwartiertje, soms een klein uur. Waar in Abdij Sion even na vieren de klok gaat luiden voor de metten, gaat hier rond diezelfde tijd een andere sirene af, die voedsel eist. En dat is even wennen.

De rest van mijn dag gaat op aan het afronden van mijn dissertatie, die eind augustus toch echt eens voltooid moet zijn. En met allerlei andere bezigheden, variërend van het vertalen van De domo interiori, een middeleeuwse tekst uit de cisterciënzer traditie, tot het schrijven van een boek met Ewout Klei. En het ontvangen van veel, veel kraamvisite. Allemaal zaken waarover ik niet kan bloggen. Maar er komen ongetwijfeld weer tijden aan waarin ik u weer helemaal onderspam.

1 Reactie »

“Voor de verandering”: (geloofs)vervolgden

juni 22, 2012 in Actualiteit politiek, ChristenUnie

Op mijn blog volgt nu een overzicht van de amendementen die ik bij mijn kiesvereniging heb ingediend op het concept-verkiezingsprogramma (download het via deze link) van de ChristenUnie. Hierbij wil ik aantekenen dat ik over dit programma zeer tevreden ben. De voorgestelde wijzigingen betreffen vooral aanvullingen of accentverschuivingen op punten die ik belangrijk acht. De amendementen zijn volgens mij in lijn met het denken van de ChristenUnie en stellen dus geen grote koerswijzigingen voor.

Amendementen over (geloofs)vervolging

Op pagina 68 staat een paragraaf over de aandacht die de ChristenUnie aan geloofsvervolging wil geven. Ik denk dat die aandacht terecht is. Heel sterk vind ik ook, dat de ChristenUnie erop wil blijven hameren dat christenen op deze aarde de meest vervolgde groep zijn. Tegelijkertijd vind ik dat we moeten oppassen dat we niet nodeloos het imago krijgen van een partij die alleen voor zijn eigen toko opkomt. Dat strookt ook niet met de praktijk. Over de hele wereld zetten christenen zich immers, gedreven door hun geloof, in voor hun naasten. Voor álle naasten, ongeacht hun geloof, geslacht, geaardheid, etc. Ik vind dat dat niet voldoende tot uitdrukking komt in het programma. Daarom stel ik voor om aan deze paragraaf een extra bullet toe te voegen:

  • De ChristenUnie beschouwt het als haar christelijke opdracht om op te komen voor álle verdrukten in deze wereld, ook als zij geen christen zijn of om andere reden dan hun geloof worden verdrukt. Te denken valt aan politieke minderheden, vrouwen en homoseksuelen, die in veel landen een zwaar leven hebben.

Zo breng je iets meer evenwicht aan in deze paragraaf over “verdrukten”. En doe je mijns inziens ook meer recht aan waar de ChristenUnie voor staat.

 

Geen reacties »

“Voor de verandering”: verpleegzorg

juni 22, 2012 in Actualiteit politiek, ChristenUnie

Op mijn blog volgt nu een overzicht van de amendementen die ik bij mijn kiesvereniging heb ingediend op het concept-verkiezingsprogramma (download het via deze link) van de ChristenUnie. Hierbij wil ik aantekenen dat ik over dit programma zeer tevreden ben. De voorgestelde wijzigingen betreffen vooral aanvullingen of accentverschuivingen op punten die ik belangrijk acht. De amendementen zijn volgens mij in lijn met het denken van de ChristenUnie en stellen dus geen grote koerswijzigingen voor.

Amendement over verpleegzorg

Ik heb één amendement dat betrekking heeft op de zorgparagraaf. Op pagina 30 wil ik, na regel 13, een extra bullet toevoegen met de volgende tekst:

  • Investeren in goede verpleegzorg. Steeds meer mensen leven langer, de samenleving zal in komende decennia blijven vergrijzen. Vaker en vaker is daarbij professionele zorg nodig. Verpleeghuizen vormen een cruciale schakel in het verlenen van die zorg en zullen de komende jaren extra financiën en personeel nodig hebben.

Mijn toelichting: het is heel goed om de nadruk te leggen op zorg voor elkaar, op zelfstandigheid, kleinschaligheid, etc. Maar anticiperend op de toekomst kan het daar niet bij blijven. Verpleeghuizen zijn vaak negatief in het nieuws. Soms ook terecht. Steeds meer ouderen zullen van deze vorm van zorg afhankelijk worden en het niet meer redden door middel van mantelzorg, zelfhulp of eigen kracht. Dat past niet bij ons beeld van autonomie van ouderen, maar is de bittere realiteit, die gevolg is van het steeds ouder worden van mensen en steeds beter worden van onze zorg. Verpleeghuizen worden veel bekritiseerd, maar krijgen zelden substantiële steun om te werken aan verbetering. Dat is wel nodig.

Geen reacties »

“Voor de verandering”: nationalisme

juni 22, 2012 in Actualiteit politiek, ChristenUnie

Op mijn blog volgt nu een overzicht van de amendementen die ik bij mijn kiesvereniging heb ingediend op het concept-verkiezingsprogramma (download het via deze link) van de ChristenUnie. Hierbij wil ik aantekenen dat ik over dit programma zeer tevreden ben. De voorgestelde wijzigingen betreffen vooral aanvullingen of accentverschuivingen op punten die ik belangrijk acht. De amendementen zijn volgens mij in lijn met het denken van de ChristenUnie en stellen dus geen grote koerswijzigingen voor.

Amendementen contra nationalisme

Ik kan me op veruit de meeste punten vinden in de visie van de ChristenUnie. Daar waar het gaat om zaken als migratie, terrorisme, integratie e.d., begint het bij mij echter te kriebelen. Dat is ook bekend, daar heb ik over geblogd. En als je dan toch al aan het nadenken bent over het verkiezingsprogramma, waarom dan niet een paar subtiele wijzigingen voorstellen op dit gebied.

In de paragraaf over terrorisme gaat de ChristenUnie mijns inziens tezeer mee in de moderne (rechtse) bangmakerij over toenemend terrorisme. Alsof terreur een nieuw verschijnsel is. De angst voor aanslagen is in Nederland mede dankzij de kabinetten-Balkenende soms tot bijna hysterische proporties vergroot. Als iemand zijn rugtas per ongeluk in een intercity laat liggen, ligt gelijk het treinverkeer een halve dag lam. Het verkiezingsprogramma stelt voor om terrorisme goed te bestrijden – daardoor zijn in de laatste jaren ook aanslagen voorkomen. Maar er wordt niet vermeld dat de overheid de vrees onder het publiek juist moet temperen in plaats van aanwakkeren. Daarom een voorstel om, voor wat meer context, toe te voegen aan de inleiding (pagina 7) dat terreur en aanslagen, ook in Nederland, van alle tijden zijn – denk aan de treinkapingen van de jaren zeventig en de anarchistische aanslagen uit de jaren tachtig. Niet om te bagatelliseren, wel om weerwoord te bieden tegen het idee dat hier de laatste jaren iets unieks aan de hand is.

In dezelfde paragraaf, op pagina 8, wordt voorgesteld (vierde bullet) om mensen die veroordeeld worden wegens een terroristisch misdrijf het Nederlanderschap te kunnen ontnemen. Ik stel voor om dat te verwijderen (en de andere twee straffen, namelijk een beroepsverbod en ontneming van democratische rechten en plichten, te laten staan). Waarom? Mijn toelichting bij dit amendement:

“Deze maatregel is discriminerend. Immers je kunt hiermee wel Mohammed B., maar niet Volkert van der G. en ook geen “Nederlandse Breivik” straffen. Kortom met deze maatregel discrimineer je allochtone terroristen, alsof zij een apart soort terrorist zijn dat je extra kunt straffen. De ChristenUnie was tegen de PVV-hetze over dubbele paspoorten, dan moet je ook dit niet willen. Beter kunnen we erkennen dat terroristen ook Nederlander kunnen zijn, kortom dat zij óns probleem zijn (ipv bijvoorbeeld een Mohammed B zijn nationaliteit te ontnemen en feitelijk te zeggen: alsjeblieft Marokko, hij is jullie probleem) en dat wij als Nederlandse staat met die mensen zullen moeten dealen.”

Nog een ander voorstel is om op pagina 13 (regel 21-22) de zin te schrappen waarin staat dat “houders van een niet-Nederlands paspoort” die zich tegen de samenleving en de rechtsstaat keren, daaruit te verwijderen. Ook dit vind ik discriminerend. Waarom die focus alleen op mensen met een niet-Nederlands paspoort? Iedereen die zich op strafbare wijze tegen de samenleving en/ of de rechtsstaat keert, moet daaruit verwijderd worden! (Namelijk: in de gevangenis gezet worden.) Ik vind deze zin volstrekt overbodig.

Op pagina 25 wil de ChristenUnie blijkbaar even een nationalistisch statement maken door te stellen dat Nederlands de enige voertaal moet zijn in het primair en secundair onderwijs. Een symbolisch en mijns inziens overbodig statement – voor de bühne. Ik zie wel een concrete situatie waarin onderwijs in een niet-Nederlandse taal ervoor kan zorgen dat leerlingen een achterstand houden in hun participatie in de maatschappij. Maar als je met deze uitspraak dát probleem wilt aanpakken, dan moet je specifieker formuleren. Vandaar mijn voorstel om dit te wijzigen in:  Meertalig onderwijs (met naast het Nederlands bijvoorbeeld ook onderwijs in het Engels of Fries) mag niet ten koste gaan van de taalkwaliteit en de onderwijsdiepgang.

2 Reacties »

← Vorige items